आज भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन हरितालिका तीज पर्व देशभर श्रद्धा र उल्लासपूर्वक मनाइँदैछ। महिलाहरूले शिव–पार्वतीको पूजाआराधना गर्दै पारिवारिक सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्ने परम्परा छ।
पौराणिक कथाअनुसार, सत्ययुगमा हिमालयकी छोरी पार्वतीले गौरीघाटमा तपस्या गरेर महादेवलाई पति पाउने वरदान पाइन्। पिता हिमालयले विष्णुसँग विवाह गरिदिन खोजेपछि साथीहरूले पार्वतीलाई हरण गरी लुकाएका थिए। यही दिन पार्वतीले निराहार व्रत गरी शिवलाई पतिका रूपमा प्राप्त गरिन्, त्यसै समयदेखि यो व्रत सुरु भएको मानिन्छ।
व्रतको विधि र अर्थ
धर्मशास्त्रविद् प्रा.डा. रामचन्द्र गौतमका अनुसार, तीज व्रत केवल श्रीमान् दीर्घायुको कामनाका लागि मात्र होइन, अटल सौभाग्य, सन्तान प्राप्ति तथा अविवाहित युवायुवतीको योग्य वर–वधु प्राप्तिका लागि पनि बसिन्छ।
व्रत तीन प्रकारको हुन्छ:
- निराहार – केही नखाई बस्ने
- जलाहार – जल सेवन गर्ने
- फलाहार – फलफूल र हल्का आहार गर्ने
स्वास्थ्य अवस्था कमजोर हुनेहरूले फलाहार वा जलाहार गरेर पनि व्रत बस्न सक्ने गौतमको भनाइ छ।
दर खाने र तीजको परम्परा
व्रत अघिल्लो दिन राति दर खाने परम्परा छ। दुई भाग रात (मध्यरात अघि) दर खाइसक्नुपर्ने शास्त्रीय विधान छ। माइती वा दाजुभाइले छोरीचेली र दिदीबहिनीलाई बोलाई मीठा परिकार खुवाउने चलन छ।
आधुनिक तडकभडक र विकृति
पछिल्लो समय तीजमा एक महिना अघिदेखि दर खाने, गरगहना र पोशाक प्रदर्शन गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। संस्कृतिविद्हरूका अनुसार, यसले सांस्कृतिक विकृति र असमानता बढाइरहेको छ। तीज महिलाले गीतमार्फत दुःख–पीर पोख्ने पर्व पनि भएकाले यसको मूल सार सुरक्षित राख्नुपर्नेमा जोड दिइएको छ।
तीज पर्व औपचारिक रूपमा ऋषि पञ्चमीसम्म मनाइन्छ।
- तृतीयाः हरितालिका व्रत
- चतुर्थीः गणेश पूजा
- पञ्चमीः सप्तऋषि र अरुन्धती पूजा गरी समापन