पछिल्लो समय मुलुकका सहरी क्षेत्रमा डेंगु ज्वरोको जोखिम तीव्र रूपमा बढ्दो छ। लामखुट्टेबाट सर्ने यो भाइरल रोग सहरी जीवनशैली, जलवायु परिवर्तन, र असंगठित सहरीकरणसँग जोडिएर झनै जटिल बन्दै गएको छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार, डेंगुको प्रमुख कारण एडिस एजिप्टाई नामक लामखुट्टे हो, जसले सानो पानीमा समेत अण्डा दिन सक्छ। नाला, पोखरी, टायर वा पानीका कन्टेनरहरूमा जमेको पानी डेंगु फैलाउने प्रमुख स्रोत बन्न पुगेका छन्।
डेंगु के हो र कसरी फैलिन्छ?
डेंगु एक भाइरल रोग हो जुन फ्लाभिभिरिडे परिवारअन्तर्गतको डेंगु भाइरसबाट सर्छ। यसमा चार सेरोटाइप (DENV-1, DENV-2, DENV-3, DENV-4) छन्। एउटै व्यक्तिलाई जीवनमा धेरै पटक डेंगु हुनसक्छ।
एडिस एजिप्टाई नामक लामखुट्टेको टोकाइबाट डेंगु सर्छ। नेपालजस्तै उष्ण र उपोष्ण क्षेत्रमा यो लामखुट्टे फस्टाउँछ। विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार, हरेक वर्ष विश्वभर १० देखि ४० करोड मानिस डेंगु संक्रमित हुने गर्छन्।
डेंगुको वृद्धि किन भइरहेको छ?
- अव्यवस्थित सहरीकरण – सहरी क्षेत्रमा बढ्दो जनघनत्व, अव्यवस्थित फोहोर व्यवस्थापन र बन्द नालाहरूले लामखुट्टे प्रजनन बढाउँछ।
- जलवायु परिवर्तन – उच्च तापक्रम र अनियमित वर्षाले लामखुट्टेको जीवनचक्रलाई तीव्र बनाउँछ।
- यात्रा र वैश्वीकरण – संक्रमित व्यक्ति यात्रा गर्दा भाइरस नयाँ क्षेत्रहरूमा पुग्न सक्छ।
- सेरोटाइप परिवर्तन – नयाँ डेंगु सेरोटाइपको संक्रमण हुँदा प्रतिरोध क्षमताको अभावले प्रकोप निम्त्याउन सक्छ।
डेंगुका लक्षणहरू
- उच्च ज्वरो
- टाउको, मांसपेशी र जोर्नी दुख्ने
- वाकवाकी लाग्ने र बान्ता हुने
- नाक वा गिजाबाट रगत बग्ने
- गम्भीर अवस्थामा डेंगु हेमोरेजिक फिवर, प्लाज्मा चुहावट, अंग क्षति र मृत्यु हुने सम्भावना
डेंगु नियन्त्रणका उपायहरू
व्यक्तिगत तहमा:
- लामो बाहुलाको लुगा लगाउने
- डीईईटी वा युकलिप्टसको तेल भएको मच्छर भगाउने प्रयोग गर्ने
- घर वरपरको पानी जम्मा हुन नदिने
सामुदायिक तहमा:
- फगिङ र कीटनाशक प्रयोग
- जनचेतना कार्यक्रम
- राम्रो फोहोर व्यवस्थापन र सरसफाइ
डेंगु नियन्त्रणमा चुनौतीहरू
- प्रभावकारी खोपको अभाव
- लामखुट्टेले कीटनाशक प्रतिरोध गर्न थालेको
- डेंगुको लक्षण अन्य रोगसँग मिल्दो भएकाले निदान कठिन
- जलवायु परिवर्तनले प्रसारको क्षेत्र फराकिलो बनाएको
निष्कर्ष
डेंगुजस्तो रोग सहरी जीवनको खतरनाक छायाँ बनेको छ। यो रोगसँग जुध्न जनचेतना, सरसफाइ, प्रभावकारी भेक्टर नियन्त्रण र सरकारको सक्रियता अनिवार्य छ। यदि सबै तहबाट प्रयास गरियो भने डेंगुको जोखिमलाई उल्लेखनीय रूपमा कम गर्न सकिन्छ।