फूलैफूलको पर्व तिहार नजिकिँदै गर्दा देशभर सुगन्ध, रंग र उत्सवको माहोल फैलिन थालेको छ। सयपत्री, मखमली र गोदावरीले सजिएका घरदेखि राजधानीका गल्लीसम्म फूलले रमाइलो वातावरण बनाएका छन्। यही अवसरमा नेपालमा फूलको कारोबार वर्षको उच्च बिन्दुमा पुग्छ।
फ्लोरिकल्चर एसोसिएसन नेपाल (फ्यान)का अनुसार यस पटक तिहारको पाँच दिनमा करिब ४० करोड रुपैयाँ बराबरको फूल कारोबार हुने अनुमान छ। करिब ४० लाख माला बिक्री हुने अपेक्षा गरिएको छ, जसमा मखमली र गोदावरीमा नेपाल पूर्ण आत्मनिर्भर भइसकेको छ भने सयपत्रीमा पनि ९० प्रतिशत आत्मनिर्भरता छ।
फूल उत्पादन र आत्मनिर्भरता
नेपालका ५२ जिल्लाका २ सय ७० हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको पुष्प व्यवसायले हजारौं परिवारको जीविकोपार्जनमा योगदान गरेको छ। प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष रूपमा ५० हजारभन्दा बढी मानिसले रोजगारी पाएका छन्।
सरकारले भारतीय फूल आयातमा प्रतिबन्ध लगाएको तीन वर्ष पूरा हुँदै गर्दा स्वदेशी फूलको मूल्य र महत्व झन् बढेको छ। अब स्वदेशी फूल ‘फूल आत्मनिर्भर नेपाल’ को प्रतीक बनेको छ।
फ्यानका अध्यक्ष राजेशभक्त श्रेष्ठ भन्छन्,
“हामीले अब भारतीय फूल आयात गर्नुपर्ने स्थिति छैन। नेपाली किसानको श्रमले बजारको माग पूरा गर्न सकेको छ। मखमली र गोदावरीमा पूर्ण आत्मनिर्भरता भइसकेको छ, सयपत्रीमा ९० प्रतिशत स्वदेशी उत्पादनले बजार धान्न सक्छ।”
बजार र उपभोक्ता प्रवृत्ति
तिहारको तयारीसँगै भृकुटीमण्डप, बागबजार, कालीमाटी, कुपण्डोल लगायत काठमाडौंका मुख्य बजार र पोखरा, चितवन, धरान, विराटनगरमा फूल पसलहरू व्यस्त छन्।
- मखमली र सयपत्रीको माग उच्च छ।
- गोलाबरी, गुलाब र जरबेरा फूलको बिक्री पनि तीव्र छ।
- अनलाइन अर्डर र मोबाइल एप मार्फत फूल किन्ने ग्राहक बढ्दै छन्।
मूल्य:
- सयपत्रीको माला ५०–७० रुपैयाँ
- मखमलीको माला ३०–५० रुपैयाँ
फूलखेती र महिला सशक्तीकरण
फूल व्यवसायमा महिलाको सहभागिता ४५ प्रतिशत पुगिसकेको छ। उनीहरूले नर्सरी, मखमली, गोदावरी र सयपत्री खेती गर्दै आर्थिक स्वतन्त्रता र सामाजिक सम्मान हासिल गरेका छन्।
फ्यानका अध्यक्ष श्रेष्ठ भन्छन्,
“महिला कृषकले फूलखेतीमा लगानी गर्दा केवल आर्थिक नाफा मात्र होइन, सामाजिक सम्मान र स्वावलम्बन पनि पाउँछन्।”
आर्थिक प्रभाव र रोजगारी
- फूल व्यवसायमा १२,३०५ भन्दा बढी व्यवसायी संलग्न छन्।
- प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष ५३ हजारभन्दा बढी जनशक्ति रोजगारीमा छन्।
- वार्षिक कारोबार: ३ अर्ब रुपैयाँ हाराहारी
- लगानी: ८ अर्ब ८३ करोड रुपैयाँ
तिहारमा मात्र करिब ४० लाख माला बिक्री, बजार मूल्य ४० करोड रुपैयाँ हाराहारी।
फूल मेलाहरू र बजार प्रवृत्ति
- तेस्रो तिहार फ्लोरा एक्स्पो २०८२, भृकुटिमण्डप – ३५ हजार दर्शक
- १८ औं गोदावरी फूल प्रदर्शनी, जावलाखेल – ४० हजार दर्शक
यी मेलाले व्यवसायीलाई बजारमा प्रत्यक्ष पहुँच दिने मात्र होइन, उपभोक्तामा फूलको विविधता र प्रयोगबारे चेतना फैलाउने काम पनि गर्छ।
सरकारी नीति र स्थानीय पहल
- काठमाडौं महानगरपालिकाले स्वदेशी फूल बिक्री केन्द्र स्थापना
- भारतीय फूल आयातमा प्रतिबन्ध
- कृषि मन्त्रालयले बिउ वितरण, प्राविधिक सहयोग, हरितगृह अनुदान प्रदान
- हाल ३५० प्रजाति फूल र विरुवा रजिस्ट्रेसन भइसकेको
फ्यानका अनुसार, नीतिगत निरन्तरता भएमा फूल आत्मनिर्भरता दीर्घकालीन हुनेछ।