यमपञ्चकको पाँचौँ दिनलाई भाइटीका वा भातृद्वितीया भनिन्छ। आजको दिनमा दिदीबहिनीहरूले आफ्ना दाजुभाइको दीर्घायु, आरोग्य र ऐश्वर्यको कामना गर्दै सप्तरंगी टीका र माला लगाउने परम्परा रहिआएको छ।
नेपाल पञ्चाङ निर्णायक समितिका अनुसार, भाइटीकाको शुभ साइत बिहान ११:३९ बजे निस्किएको छ। यद्यपि, दिनभर टीका लगाउन कुनै बाधा छैन। शुभ साइत खोज्नेका लागि अभिजित मुहूर्तलाई विशेष शुभ मानिन्छ।
भाइटीकाको धार्मिक कथा
पौराणिक कथाअनुसार, यमुनाले आफ्ना दाजु यमराजलाई यमलोकबाट निमन्त्रणा गरेर घरमा पूजा–अर्चना गरेकी थिइन्।
त्यसै दिनदेखि दिदीबहिनीहरूले दाजुभाइको दीर्घायुको कामना गर्दै भाइटीका लगाउने प्रथा सुरु भएको विश्वास गरिन्छ।
यो दिन यम, यमुना र अष्टचिरञ्जीवीको पूजा गर्ने चलन छ। पूजा सम्पन्न भएपछि बहिनीहरूले दाजुभाइको निधारमा सप्तरंगी टीका लगाइदिन्छन् र मखमली, दुबो, सयपत्रीका मालाले सम्मान गर्छन्।
टीका र माला किन सप्तरंगी ?
सप्तरंगी (सात रंगको) टीका सात ग्रह र सात चिरञ्जीवीको प्रतीक मानिन्छ।
हरेक रंगले जीवनका विभिन्न पक्ष — स्वास्थ्य, समृद्धि, ज्ञान, रक्षा, प्रेम, शान्ति र सफलता — लाई जनाउँछ।
मखमली र सयपत्री माला कहिले नओइलाउने प्रेम र सम्बन्धको प्रतीक हो।
यो माला लगाएर दिदीबहिनीले दाजुभाइप्रति निरन्तर स्नेह र दीर्घ जीवनको कामना गर्छन्।
भाइटीकामा गरिने अन्य परम्परा
भाइटीकाको दिन तेलको धाराले परिक्रमा गरिन्छ, कठोर ओखर र बिमिरो फुटाएर अशुभ ऊर्जा हटाइन्छ।
यस दिन गणेश, यमुना, नवग्रह, ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र लगायतका देवताको पूजा पनि गरिन्छ।
दाजुभाइहरूले दिदीबहिनीलाई उपहार वा दक्षिणा दिने प्रथा पनि रहिआएको छ।
घरमा मिष्ठान्न, मसला, सेलरोटी, फलफूल र मिठाइहरू तयार पारिन्छन् र परिवारजनबीच हर्षोल्लास साटासाट गरिन्छ।
भाइटीका : नेपाली संस्कृतिको विश्वव्यापी सन्देश
भाइटीका केवल पारिवारिक प्रेमको पर्व होइन, यो मायाको र सह–अस्तित्वको सन्देश दिने पर्व हो।
सुमात्रादेखि ब्रह्मदेश (म्यान्मार) र अझ अजरबैजानको बाकुसम्म पनि यस पर्वको ज्योति र फूलैफूलको प्रतीक फैलिएको पाइन्छ।
यस पर्वले शान्ति, समृद्धि र करुणाको भावना संसारभरि फैलाउने सन्देश दिन्छ।
निष्कर्ष
भाइटीका हाम्रो संस्कृति, धर्म र सम्बन्धको सुन्दर संगम हो।
सप्तरंगी टीका र मखमली माला केवल सौन्दर्य होइन — प्रेम, रक्षा र अमर सम्बन्धको प्रतीक हो।