कर्णालीका गाउँ–बस्तीमा रैथाने बाली संरक्षणको अभियान तीव्र बन्दै गएको छ। कृषि सहकारीहरू सामुदायिक बिउ बैंक सञ्चालन गर्दै लोप हुने अवस्थामा पुगेका स्थानीय प्रजातिका बालीहरूको संरक्षण तथा व्यावसायिक उत्पादनमा जोड दिँदै आएका छन्।
दैलेखको दुल्लु नगरपालिका–५, रिजुमा रहेको पञ्चकोशी समाज सुधार कृषि सहकारी संस्थाले २०६८ सालदेखि सामुदायिक बिउ बैंक सञ्चालन गर्दै १२ प्रजातिका ४५ स्थानीय जातका बिउहरूको संरक्षण र व्यावसायिक उत्पादन गरिरहेको छ।
सहकारीका अध्यक्ष पूर्णबहादुर शाहीका अनुसार गत आर्थिक वर्षमा मात्र ४ हजार केजी प्याज, ५० केजी काँक्रा, ६० केजी सिमी र १०० केजी केराउ बिक्री गरिएको थियो। सहकारी सदस्यहरू वार्षिक ६० हजारदेखि ६ लाखसम्म आम्दानी गरिरहेका छन्।
जुम्लामा ५८ स्थानीय जातका बिउको व्यावसायिक उत्पादन
जुम्लाको तातोपानी गाउँपालिका–५ मा रहेको धौलागाड कृषि सहकारीले १८ प्रजातिका ५८ स्थानीय जातका बिउ उत्पादन गर्दै आएको छ। अध्यक्ष कविता जैसीका अनुसार सहकारीले वार्षिक ३ टनसम्म रैथाने बालीका बिउहरू बजारमा पु¥याइरहेको छ।
२०७८ जेठदेखि गाउँपालिकासँगको सहकार्यमा सहकारीले स्थानीय विद्यालयहरूमा दिवा खाजामा आवश्यक कृषि उपज आपूर्ति गर्दै आएको छ। साथै, स्थानीय किसानको उत्पादन १३ टनसम्म संकलन गरी कोशेली घरमार्फत बजारमा पठाउने कार्य पनि सहकारीले गर्दै आएको छ।
किसानमा मौलिक बालीप्रति नयाँ विश्वास
सामुदायिक बिउ बैंक स्थापना भएपछि किसानहरूको बाली छनोटमा उल्लेख्य परिवर्तन आएको छ।
पहिले उन्नत जातका बिउ सजिलै पाइने भएकाले परम्परागत बालीप्रति किसानको आकर्षण घट्दै गएको थियो। तर अहिले बिउ बैंकका कारण ‘रैथाने बिउ गुणस्तरीय, रोगप्रतिरोधी र बजारयोग्य’ भन्ने विश्वास पुनः स्थापित भएको छ।
गाउँ–गाउँमा फेरि यस्तो भनाइ चल्न थालेको छ—
- ‘मार्सी धानले भात मिठो’
- ‘पुरानो कोदोले ढिँडो स्वादिलो’
- ‘गहतको दाल स्वास्थ्यवर्धक’
रैथाने बालीको उत्पादन बढेपछि बजार मूल्य र किसानको आत्मविश्वास दुवै बढेको स्थानीय कृषि प्राविधिकहरूले बताएका छन्।
जलवायु परिवर्तनका बीच ‘रैथाने बाली’ जलवायु–स्मार्ट विकल्प
कर्णाली क्षेत्रका धेरै रैथाने जातका बाली कम पानीमा फल्ने, रोग–कीरा प्रतिरोधी र कठोर भूगोलमा अनुकूलित हुन्छन्।
जस्तै—
- जुम्लाको मार्सी धान र स्थानीय जौ चिसोलाई सहने
- दैलेखको कोदो, गहत, मस्याङ अत्यधिक वर्षामा पनि टिक्ने
विशेषज्ञहरूका अनुसार यस्ता बाली भविष्यमा ‘जलवायु–स्मार्ट कृषि’ को आधार बन्न सक्छन्।
पोषण र बजार मूल्य दुवै उच्च
फापर, कोदो, चिनु, गहत, भटमासजस्ता स्थानीय बालीमा
- प्रोटिन
- फाइबर
- आयरन
- क्याल्सियम
- भिटामिन–बी
जस्ता तत्व अत्यधिक पाइने भएकाले ती बालीप्रति आधुनिक बजार आकर्षित बन्दै गएको छ।
पहिले ‘गरिबको खाना’ भनिने यी बाली अहिले सहरका रेस्टुरेन्टदेखि निर्यात बजारसम्म पुगेका छन्।
अहिलेका मुख्य चुनौती
हाल रैथाने बाली संरक्षणमा केही चुनौतीहरू पनि छन्—
- बिउ बैंकका लागि आवश्यक भण्डारण पूर्वाधार अभाव
- कृषि विस्तार सेवाको सीमित पहुँच
- श्रमशक्ति अभाव, युवाहरू विदेशतिर
- बजार सुनिश्चितताको डर
- किसानको तत्काल आम्दानीको आवश्यकता
यद्यपि, यी चुनौतीका बीच पनि बिउ बैंकले स्थानीय बालीको भविष्य उज्यालो बनाइरहेको देखिन्छ।
कर्णाली सरकारले संरक्षणमा चासो बढायो
कर्णाली प्रदेश सरकारका मन्त्रालय सचिव सञ्जीवकुमार कर्णका अनुसार सरकारले रैथाने बाली संरक्षणका लागि आवश्यक नीति तथा कार्यविधि तयार पारेको र थप कार्यक्रम सञ्चालन गरिने बताए।
कृषि तथा सहकारीमन्त्री विनोदकुमार शाहले कर्णालीलाई अर्गानिक प्रदेश बनाउने लक्ष्यअनुसार रैथाने बालीको प्रवर्द्धनमा सरकार, निजी क्षेत्र र दातृ निकाय सबैले हातेमालो गर्नुपर्ने बताए।