नेपालमा पहिलोपटक कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) प्रविधिको प्रयोग गरेर दुर्लभ पन्छी सारसको वैज्ञानिक अध्ययन सुरु गरिएको छ। सुन्दर र अग्लो आकारको सारस अब आधुनिक प्रविधिबाट चिन्न थालिएको छ।
भक्तपुर बहुमुखी क्याम्पस र लुम्बिनी ग्रिन युथ क्लबले चीनको वेइजिङ फरेस्ट युनिभर्सिटीको प्राविधिक सहयोगमा लुम्बिनी आसपासका क्षेत्रहरूमा सारसको गहिरो अध्ययन थालेका छन्।
टोलीले तेलार, दानव नदी, गजेडी र गैडहवा तालसहित लुम्बिनी–तौलिहवा सडकखण्डका दोहनी, जगदीशपुर, निग्लिहवा, सिसहनिया र तुल्सीडिहवामा समेत ३२ हजारभन्दा बढी तस्बिर खिचेका छन्।
यसअघि २०१५ मा पनि युनिभर्सिटीले २४ हजार तस्बिर लिएको थियो। अहिले १० वर्षअघिका तस्बिरहरूसँग तुलना गर्दै पंक्षीको पहिचान, जीवनकाल, गुँड बनाउने बानी, र बसोबासको प्रवृत्ति बुझ्ने प्रयास भइरहेको छ।
शोधकर्ताहरूले पाइथन सफ्टवेयरमार्फत अनुहारको तीन कोणबाट खिचिएको तस्बिर विश्लेषण गर्दै AI प्रयोग गरिरहेका छन्। जीपीएस डेटासहितका तस्बिरले सारसको आन्दोलन र बसोबास क्षेत्रमा समयक्रम अनुसार भएको परिवर्तन देखाउनेछ।
भक्तपुर क्याम्पसका चराविद् दिक्पालकृष्ण कर्माचार्यका अनुसार, “सारसको अनुहार फरक हुने भएकाले एआईले उनीहरूलाई छुट्याउन सक्छ।” अनुहारको भाग, विशेष गरी घाँटीमाथिको भागबाट फरक-फरक सारस छुट्याउन सकिने बताइएको छ।
दक्षिण एशियामै पहिलोपटक यस्तो अनुसन्धान
बेइजिङ फरेस्ट युनिभर्सिटीका प्रोफेसर र शोधार्थीको सहयोगमा गरिँदै गरिएको यो अनुसन्धान दक्षिण एसियामै पहिलोपटक भएको हो। यस्तै प्रविधि चीनमा पनि भर्खर मात्र प्रयोग गरिएको थियो।
चराविद् डा. हेमसागर बरालका अनुसार, “नेपालमा यस्तो प्रविधिको प्रयोग नयाँ अध्याय हो। यसले चरासम्बन्धी नचिनेका तथ्य पत्ता लगाउन, संरक्षणमा योजना बनाउन र इको-पर्यटन प्रवर्द्धन गर्न सघाउँछ।”
सारस संरक्षणको दृष्टिकोण
लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिकाले सारसलाई ‘नगर पंक्षी’ घोषणा गरिसकेको छ भने भारतको उत्तर प्रदेशमा यसलाई ‘राज्य पन्छी’को मान्यता दिइएको छ। नेपालको वन्यजन्तु संरक्षण ऐन २०२९ अनुसार, यो संरक्षित ९ पंक्षीमध्ये एक हो।
२०८० सालको एक अध्ययनअनुसार, नेपालमा करिब ६९० सारस छन्, जसमा ६ सय बढी रुपन्देही र कपिलवस्तुमा भेटिएका छन्। चराविद् डा. हेमबहादुर कटुवालका अनुसार, यी दुई जिल्ला सारसको प्रमुख हटस्पट हुन्।
उचाइमा लगभग २ मिटर र पखेटा फैलाउँदा ३ मिटर लामो हुने सारस ओम्निभर (सर्वभक्षी) प्रजातिको हो। यसले सर्प, कीराफट्यांग्रा, गड्यौला, बिउबिजनलगायत खाने गर्छ। यो ३१–३४ दिनमा बच्चा कोराउँछ।
नेपालमा पाइने १५ सारस प्रजातिमध्ये चार प्रजाति यहाँ भेटिन्छन् – सारस, कर्याङकुरुङ, लक्ष्मण र कालीकण्ठ सारस। तीमध्ये तीन प्रजाति हिउँदे आगन्तुक हुन्।
नेपालमा चराको संरक्षणमा प्रविधिको प्रयोग सुरुआत भएसँगै विज्ञान, पर्यटन र वातावरण संरक्षणको नयाँ ढोका खुलेको छ। लुम्बिनी क्षेत्रको जैविक विविधताको महत्व अझ गहिरो रूपमा चिनाउन यो अध्ययनले ठूलो योगदान पुर्याउनेछ।