नेपालभर वर्षे धान रोपाइँको मध्यविन्दु मानिने साउन पहिलो साता पार भइसक्दा पनि देशको झन्डै २८% खेतमा अझै रोपाइँ हुन बाँकी देखिएको छ। विशेषगरी पूर्वी तराईका जिल्लाहरूमा पानी नपरेर खडेरीको अवस्था रहेको छ भने पहाड र पश्चिमी तराईमा भने रोपाइँ तीव्र गतिमा अगाडि बढिरहेको कृषि मन्त्रालयले जनाएको छ।
देशभर कति रोपाइँ भयो ?
कृषि बाली विकास तथा जैविक विविधता संरक्षण केन्द्रका अनुसार देशभर करिब १३ लाख ८३ हजार हेक्टर जमिन वर्षे धान खेतीका लागि योग्य रहेकोमा ९ लाख ९८ हजार हेक्टरमा मात्रै रोपाइँ सम्पन्न भएको छ। यसअनुसार ७२.१४% मात्र रोपाइँ सम्पन्न भएको हो। यो अघिल्लो वर्षको यसै समयको तुलनामा झन्डै १२% कम हो।
पूर्वी तराईमा खडेरीले रोपाइँमा बाधा
सबैभन्दा कमजोर प्रदर्शन मधेस प्रदेशमा देखिएको छ जहाँ केवल ४६.८३% रोपाइँ मात्र सम्पन्न भएको छ। गत वर्ष यही समयमा ८०% भन्दा बढी रोपाइँ भइसकेको थियो। कोशी प्रदेशमा पनि यसपटक ६१.७९% मात्र रोपाइँ भएको छ, जबकि गत वर्ष सोही समयमा ८२% पुगेको थियो।
सिँचाइको अभाव, मनसुन कमजोर हुनु र समयमै पानी नपर्नु मुख्य कारण मानिएको छ। कतिपय ठाउँमा धानका बेर्ना ३० दिनमै रोप्नुपर्नेमा अब ४० दिन नाघिसकेकोले बेर्ना छिप्पिने खतरा बढेको विज्ञहरूले बताएका छन्।
सबैभन्दा बढी रोपाइँ सुदूरपश्चिममा
सकारात्मक पक्ष हेर्ने हो भने सुदूरपश्चिम प्रदेशमा ९६.९९%, कर्णाली र लुम्बिनीमा ८७.९३%, बागमतीमा ८७.१९%, र गण्डकीमा ७९.२८% रोपाइँ भइसकेको छ।
ढिला रोपाइँले उत्पादनमा असर
बाली विज्ञ डा. टीका कार्कीका अनुसार ढिलो रोपाइँ गर्दा धान पाक्ने समयमा खास असर नपरे पनि उत्पादनमा कमी, पराल छोटो हुनु, बिउ छिप्पिनु जस्ता समस्याहरू आउन सक्छन्।
धान उत्पादनमा आत्मनिर्भरता अझै टाढा
नेपालमा धान खेती समग्र कृषि क्षेत्रफलको ३०% ओगट्ने भए पनि उत्पादनमा अझै आत्मनिर्भर बन्न सकिएको छैन। प्रत्येक वर्ष अरबौं रुपैयाँ बराबरको धान भारतबाट आयात हुँदै आएको छ।
नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार:
- आ.व. २०७७/७८ मा १४.७३ लाख हेक्टरमा धान रोप्दा ५६.२२ लाख मेट्रिक टन उत्पादन
- आ.व. २०७८/७९ मा १४.७७ लाख हेक्टरमा रोपाइँ हुँदा ५१.३० लाख मेट्रिक टन उत्पादन
- आ.व. २०७९/८० मा १४.४७ लाख हेक्टरमा रोपाइँ हुँदा ५४.८६ लाख मेट्रिक टन उत्पादन
निष्कर्ष
देशको पूर्वी भूभागमा देखिएको खडेरी र सिँचाइको अभावले रोपाइँको गति प्रभावित भएको छ। यदी साउन महिनाभर पर्याप्त वर्षा भएमा अझै धेरै क्षेत्रमा रोपाइँ हुन सक्ने सम्भावना छ, तर ढिला रोपाइँले उत्पादनमा नकारात्मक असर पर्ने निश्चित छ।