पछिल्ला केही वर्षमा नेपालले विदेशी हाइब्रिड धानको बीउमा अत्यधिक निर्भरता देखाएको छ। चालु आर्थिक वर्षको ११ महिनामा मात्र १ अर्ब १६ करोड रुपैयाँ बराबरको धानको बीउ विदेशबाट आयात गरिएको छ।
भन्सार विभागका अनुसार, गत वर्षको सोही अवधिमा पनि ८८ करोड ६५ लाखको बीउ आयात भएको थियो। मुख्य रूपमा भारत र चीनबाट धानको बीउ नेपाल भित्रिन्छ भने खुला सिमाना भएकाले भारतबाट अवैध रूपमा समेत बीउ भित्रिने गरेको छ।
हाइब्रिड बीउको बढ्दो आकर्षण
बीउ बिजन तथा गुणस्तर नियन्त्रण केन्द्रका अनुसार हालसम्म नेपालमा दर्ता भएका १४८ धानका बीउमध्ये ५४ वटा आयातित हाइब्रिड बीउ हुन्। आयातितमध्ये ४८ वटा वर्णशंकर (हाइब्रिड) र ६ वटा खुला जात हुन्। नेपालको तर्फबाट मात्र ‘हर्दिनाथ १’ र ‘हर्दिनाथ ३’ नामका दुई हाइब्रिड जात विकास गरिएको छ।
स्वदेशी बीउ विकासमा चुनौती
कृषिविज्ञहरूका अनुसार, नयाँ बीउ जात विकास गर्न १३/१४ वर्ष लाग्ने हुँदा स्वदेशी हाइब्रिड बीउको विकासमा ढिलाइ हुँदै आएको छ। कृषि विभागका महानिर्देशक प्रकाशकुमार सञ्जेलका अनुसार अहिले तीनै तहका सरकारमार्फत बीउ वृद्धिको कार्यक्रम सञ्चालनमा छन्।
बीउ खपत र उत्पादन तथ्यांक
नेपालमा वार्षिक २० हजार टन धानको बीउ खपत हुन्छ। यसमध्ये २,५०० देखि ३,००० टनसम्म आयात हुन्छ। २०७७/७८ मा मात्र २ अर्ब १७ करोड ३८ लाख रुपैयाँको बीउ आयात गरिएको थियो। गत आर्थिक वर्षमा उन्नत बीउ उत्पादन ९ लाख ७ हजार ४३१ टन पुगेको छ।
कृषकहरूको रोजाइमा किन हाइब्रिड?
हाइब्रिड बीउले बढी फल्ने भएकाले कृषकहरू त्यसतर्फ आकर्षित हुने गरेको केन्द्रका सूचना अधिकारी प्रकाश आचार्य बताउँछन्। उनका अनुसार ९० प्रतिशत आयातित बीउ हाइब्रिड हुन्। यद्यपि, सुधारिएको स्वदेशी जात पनि गुणस्तरीय भए तापनि कृषकको प्राथमिकता उत्पादनमा आधारित हुनाले हाइब्रिड रोजाइमा पर्छ।